ვარნეთის ნამოსახლარი მდებარეობს ასპინძის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ერკოტას მახლობლად, ერუშეთის ქედზე, საიდანაც ის ჩრდილოეთის მიმართულებით მტკვრის ხეობას გადმოჰყურებს. სამხრეთიდან ვარნეთი გარშემორტყმულია მაღალმთიანი საძოვრებით. მის ზემოთ არსებულ ქედზე აღმოჩენილია სხვადასხვა პერიოდის არაერთი არქეოლოგიური ობიექტი – ადრებრინჯაოს ხანიდან შუა საუკუნეების ჩათვლით. დაფიქსირებული არქეოლოგიური ძეგლები ნათლად ასახავს ამ ტერიტორიის მნიშვნელოვან ეკონომიკურ და სტრატეგიულ როლს სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში.
ვარნეთის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური კვლევა 2013 წლიდან საერთაშორისო პროექტის „საქართველოს ლანდშაფტური არქეოლოგია“ (LAG) ფარგლებში ხორციელდება. მისი მიზანია ერუშეთის მაღალმთიანეთში უძველესი ნამოსახლარების, და ზოგადად ამ ტერიტორიის ადამიანის მიერ ათვისების ისტორიის შესწავლა (Anderson et al. 2014: 25–28; Anderson et al. 2019). საკვლევ არეალზე წარმოებული არქეოლოგიური სამუშაოების შედეგად გამოვლინდა კულტურული ფენები, ნაგებობათა ნაშთები, აგრეთვე სამეურნეო და თავდაცვითი მიზნით ადამიანის მიერ მიწის რელიეფის მოდიფიკაციის კვალი. რადიონახშირბადული ანალიზით დადასტურდა, რომ შესწავლილი ტერიტორია დასახლებული ყოფილა ძვ.წ. მე-3 ათასწლეულის ბოლოდან. არსებული მონაცემები ნათლად მიუთითებს ბრინჯაოს ხანისა და რკინის ხანის მნიშვნელოვანი ეტაპების არსებობაზე.
ვარნეთის პრეისტორიული კომპლექსის ძირითადი ნაწილი წარმოდგენილია ზედა ქედზე განლაგებული სამი ობიექტით:
ვარნეთი 1 – ადგილი, სადაც მეწყრული პროცესების შედეგად გაშიშვლდა შუაბრინჯაოს ხანის ფენები;
ვარნეთი 2 – გორაკი, სადაც მიწის ეროზიის შედეგად გამოვლინდა ადრებრინჯაოს ხანის კერამიკა და ქვის იარაღები;
ვარნეთი 4 – იგივე ვარნეთის თავკალო — ხელოვნურად მოსწორებული გორაკის თავი, სადაც ფიქსირდება ნაგებობათა ნაშთები და არტეფაქტები. აქ მოპოვებული მასალა ძირითადად გვიანბრინჯაო/რკინის ხანითა და ანტიკური პერიოდით თარიღდება.
ნამოსახლარი ძვ.წ. მე-2 საუკუნის დასაწყისში წყვეტს არსებობას. ტერასები, ქვით შემოღობილი ნაკვეთები და ბილიკები მიუთითებს, რომ ეს ტერიტორია მიწათმოქმედებისა და მესაქონლეობის აქტიური ადგილი იყო, რომელიც დაბლობში მდებარე მტკვრის ხეობასა და მაღალმთიან საძოვრებს (ადგილობრივ მოსახლეობაში „იაილას“ სახელით ცნობილს) ერთმანეთთან აკავშირებდა. ეს პროცესი გვიან შუა საუკუნეებამდე გრძელდებოდა, როდესაც ვარნეთისა და ერკოტას სოფლები არსებობდა.
ვარნეთის ნამოსახლარის ხასიათის განსაზღვრის შემდეგ, პროექტ LAG-ის კვლევის ერთ-ერთ მთავარ მიზნად იქცა აქ არსებული ნამოსახლარის და მისი მიმდებარე ტერიტორიის ფუნქციის შესწავლა – კერძოდ, როგორ ინარჩუნებდა ეს ტერიტორია თავის მნიშვნელობას ხანგრძლივი დროის განმავლობაში, მაშინ როდესაც უძველეს ეპოქაში ხალხთა გადაადგილების არაერთი შემთხვევა ფიქსირდება.
გამოვლენილ არქეოლოგიურ ობიექტებზე დაკვირვება გვაძლევს საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ ვარნეთი რეგიონში მიწათმოქმედ და მესაქონლე საზოგადოებებს შორის დამაკავშირებელ რგოლს წარმოადგენდა, ან ერთგვარი „კარიბჭის“ როლს ასრულებდა, რომლის გავლითაც კონტროლდებოდა წვდომა, როგორც მტკვრის ხეობის, სამიწადმოქმედო საქმიანობისთვის ხელსაყრელ დაბლობზე, ისე მაღალმთიან საძოვრებზე (Anderson et al. 2019).
არქეოლოგიური მონაცემების დაგროვებამ კიდევ უფრო გამოკვეთა ძეგლის როლი და დანიშნულება. ვარნეთის კომპლექსის არქეოლოგიური ობიექტები სხვადასხვა რელიეფსა და სიმაღლეზე მდებარეობს და თითოეული მათგანი განსხვავებულ ქრონოლოგიურ ჩარჩოში თავსდება.
სტატიის მიზანია წარმოდგენილი იქნას ყველა ის კომპონენტი, რომელიც ვარნეთს ნამოსახლართა კომპლექსად ქმნის. აღწერილია მისი ძირითადი სამი ობიექტი, მათი ადგილმდებარეობისა და ტოპოგრაფიული მახასიათებლების ჩათვლით, აგრეთვე მოცემულია გამოყენებული კვლევის მეთოდები და მიღებული შედეგები.
დაკვირვებამ აჩვენა, რომ სხვადასხვა პერიოდის ობიექტები ერთმანეთთან ახლოს მდებარეობს და ზოგ შემთხვევაში ერთმანეთს ფარავს. დროთა განმავლობაში, გეოგრაფიული პროცესების ზეგავლენით, მათი ადგილმდებარეობა მცირედ იცვლებოდა, რაც ჰორიზონტალური სტრატიგრაფიის ჩამოყალიბებას განაპირობებდა.
ნამოსახლართა ძირითადი ნაწილის ტრანსფორმაცია შესაძლოა დაკავშირებული ყოფილიყო სოციალურ, ტექნოლოგიურ და ეკონომიკურ პროცესებთან. ასევე არ არის გამორიცხული, რომ მათ მდებარეობაზე გავლენა მოეხდინა ადგილობრივი და რეგიონული მასშტაბის მოკლე და საშუალოვადიან ცვლილებებსაც. დღემდე ჩატარებულმა კვლევამ ნათლად აჩვენა, რომ საკვლევი არეალი თავის სოციალურ თუ ეკონომიკურ მნიშვნელობას დაახლოებით ოთხი ათასი წლის განმავლობაში ინარჩუნებდა.