საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ერთ-ერთმა მნიშვნელოვანმა წამყვანმა მეცნიერ-თანამშრომელმა, არქეოლოგმა და ისტორიკოსმა ელგუჯა გოგაძემ დიდი წვლილი შეიტანა საქართველოს არქეოლოგიური ძეგლების კვლევის საქმეში. იგი 1948 წლიდან მონაწილეობდა სხვადასხვა არქეოლოგიურ ექსპედიციებში, იკვლევდა ბრინჯაოს და ადრერკინის ხანის არქეოლოგიურ ძეგლებს, იყო ნოსირი-მუხურჩის აქეოლოგიური ექსპედიციის ხელმძღვანელი. 1974-1990 წლებში არქეოლოგიურ გათხრებს აწარმოებდა სენაკის და მარტვილის რაიონებში. გათხარა და შეისწავლა ნოსირის ნამოსახლარი, მუხურჩის სამაროვანი, სამოსახლო ბორცვები „კეკელური ზუგა“ და „ნაჭვის ზუგა“, შეისწავლა ჩხოროწყუს რაიონის სოფ. ოჩხომურში აღმოჩენილი გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ხანის კოლხური ბრინჯაოს ნაკეთობების განძი.
მან მრავალ-მხრივი გახადა და გააფართოვა ძველი კოლხური კულტურის კვლევის სფერო, მოახდინა კოლხეთის არქეოლოგიური ძეგლების ინტერპრეტაცია. მოპოვებული მასალის პარალელურ ძეგლებთან შედარება – შეპირისპირების და ზოგიერთი ადრე გამოთქმული ვარაუდის კორექტირების საფუძველზე გამოავლინა და განაზოგადა კოლხური კულტურის ცალკეული თავისებურებები. ჩატარებული სამუშაოების შედეგები გამოაქვეყნა სამეცნიერო ნაშრომებში და სტატიებში. ელგუჯა გოგაძემ დეტალურად შეისწავლა ბორის კუფტინის მიერ 1936-1940, 1947 წლებში თრიალეთში გათხრილი ადრე და შუაბრინჯაოს ხანის ყორღანული სამარხების კომპლექსები და მოგვცა რიგი ახალი, დაზუსტებული თარიღები, დაადგინა თრიალეთის კულტურის ძირითადი ელემენტების გენეტიკური კავშირი წინამორბედ მტკვარ-არაქსის კულტურასთან, გამოავლინა თრიალეთის ინტენსიური კულტურული კავშირები გარე სამყაროსთან.
ვარნეთის ნამოსახლარი მდებარეობს ასპინძის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ერკოტას მახლობლად, ერუშეთის ქედზე, საიდანაც ის ჩრდილოეთის მიმართულებით მტკვრის ხეობას გადმოჰყურებს. სამხრეთიდან ვარნეთი გარშემორტყმულია მაღალმთიანი საძოვრებით. მის ზემოთ არსებულ ქედზე აღმოჩენილია სხვადასხვა პერიოდის არაერთი არქეოლოგიური ობიექტი – ადრებრინჯაოს ხანიდან შუა საუკუნეების ჩათვლით. დაფიქსირებული არქეოლოგიური ძეგლები ნათლად ასახავს ამ ტერიტორიის მნიშვნელოვან ეკონომიკურ და სტრატეგიულ როლს სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში.
ვარნეთის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური კვლევა 2013 წლიდან საერთაშორისო პროექტის „საქართველოს ლანდშაფტური არქეოლოგია“ (LAG) ფარგლებში ხორციელდება. მისი მიზანია ერუშეთის მაღალმთიანეთში უძველესი ნამოსახლარების, და ზოგადად ამ ტერიტორიის ადამიანის მიერ ათვისების ისტორიის შესწავლა (Anderson et al. 2014: 25–28; Anderson et al. 2019). საკვლევ არეალზე წარმოებული არქეოლოგიური სამუშაოების შედეგად გამოვლინდა კულტურული ფენები, ნაგებობათა ნაშთები, აგრეთვე სამეურნეო და თავდაცვითი მიზნით ადამიანის მიერ მიწის რელიეფის მოდიფიკაციის კვალი. რადიონახშირბადული ანალიზით დადასტურდა, რომ შესწავლილი ტერიტორია დასახლებული ყოფილა ძვ.წ. მე-3 ათასწლეულის ბოლოდან. არსებული მონაცემები ნათლად მიუთითებს ბრინჯაოს ხანისა და რკინის ხანის მნიშვნელოვანი ეტაპების არსებობაზე.
ვარნეთის პრეისტორიული კომპლექსის ძირითადი ნაწილი წარმოდგენილია ზედა ქედზე განლაგებული სამი ობიექტით:
ვარნეთი 1 – ადგილი, სადაც მეწყრული პროცესების შედეგად გაშიშვლდა შუაბრინჯაოს ხანის ფენები;
ვარნეთი 2 – გორაკი, სადაც მიწის ეროზიის შედეგად გამოვლინდა ადრებრინჯაოს ხანის კერამიკა და ქვის იარაღები;
ვარნეთი 4 – იგივე ვარნეთის თავკალო — ხელოვნურად მოსწორებული გორაკის თავი, სადაც ფიქსირდება ნაგებობათა ნაშთები და არტეფაქტები. აქ მოპოვებული მასალა ძირითადად გვიანბრინჯაო/რკინის ხანითა და ანტიკური პერიოდით თარიღდება.
ნამოსახლარი ძვ.წ. მე-2 საუკუნის დასაწყისში წყვეტს არსებობას. ტერასები, ქვით შემოღობილი ნაკვეთები და ბილიკები მიუთითებს, რომ ეს ტერიტორია მიწათმოქმედებისა და მესაქონლეობის აქტიური ადგილი იყო, რომელიც დაბლობში მდებარე მტკვრის ხეობასა და მაღალმთიან საძოვრებს (ადგილობრივ მოსახლეობაში „იაილას“ სახელით ცნობილს) ერთმანეთთან აკავშირებდა. ეს პროცესი გვიან შუა საუკუნეებამდე გრძელდებოდა, როდესაც ვარნეთისა და ერკოტას სოფლები არსებობდა.
ვარნეთის ნამოსახლარის ხასიათის განსაზღვრის შემდეგ, პროექტ LAG-ის კვლევის ერთ-ერთ მთავარ მიზნად იქცა აქ არსებული ნამოსახლარის და მისი მიმდებარე ტერიტორიის ფუნქციის შესწავლა – კერძოდ, როგორ ინარჩუნებდა ეს ტერიტორია თავის მნიშვნელობას ხანგრძლივი დროის განმავლობაში, მაშინ როდესაც უძველეს ეპოქაში ხალხთა გადაადგილების არაერთი შემთხვევა ფიქსირდება.
გამოვლენილ არქეოლოგიურ ობიექტებზე დაკვირვება გვაძლევს საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ ვარნეთი რეგიონში მიწათმოქმედ და მესაქონლე საზოგადოებებს შორის დამაკავშირებელ რგოლს წარმოადგენდა, ან ერთგვარი „კარიბჭის“ როლს ასრულებდა, რომლის გავლითაც კონტროლდებოდა წვდომა, როგორც მტკვრის ხეობის, სამიწადმოქმედო საქმიანობისთვის ხელსაყრელ დაბლობზე, ისე მაღალმთიან საძოვრებზე (Anderson et al. 2019).
არქეოლოგიური მონაცემების დაგროვებამ კიდევ უფრო გამოკვეთა ძეგლის როლი და დანიშნულება. ვარნეთის კომპლექსის არქეოლოგიური ობიექტები სხვადასხვა რელიეფსა და სიმაღლეზე მდებარეობს და თითოეული მათგანი განსხვავებულ ქრონოლოგიურ ჩარჩოში თავსდება.
სტატიის მიზანია წარმოდგენილი იქნას ყველა ის კომპონენტი, რომელიც ვარნეთს ნამოსახლართა კომპლექსად ქმნის. აღწერილია მისი ძირითადი სამი ობიექტი, მათი ადგილმდებარეობისა და ტოპოგრაფიული მახასიათებლების ჩათვლით, აგრეთვე მოცემულია გამოყენებული კვლევის მეთოდები და მიღებული შედეგები.
დაკვირვებამ აჩვენა, რომ სხვადასხვა პერიოდის ობიექტები ერთმანეთთან ახლოს მდებარეობს და ზოგ შემთხვევაში ერთმანეთს ფარავს. დროთა განმავლობაში, გეოგრაფიული პროცესების ზეგავლენით, მათი ადგილმდებარეობა მცირედ იცვლებოდა, რაც ჰორიზონტალური სტრატიგრაფიის ჩამოყალიბებას განაპირობებდა.
ნამოსახლართა ძირითადი ნაწილის ტრანსფორმაცია შესაძლოა დაკავშირებული ყოფილიყო სოციალურ, ტექნოლოგიურ და ეკონომიკურ პროცესებთან. ასევე არ არის გამორიცხული, რომ მათ მდებარეობაზე გავლენა მოეხდინა ადგილობრივი და რეგიონული მასშტაბის მოკლე და საშუალოვადიან ცვლილებებსაც. დღემდე ჩატარებულმა კვლევამ ნათლად აჩვენა, რომ საკვლევი არეალი თავის სოციალურ თუ ეკონომიკურ მნიშვნელობას დაახლოებით ოთხი ათასი წლის განმავლობაში ინარჩუნებდა.
ჭურჭლის ერთი ჯგუფი თრელის სამაროვნიდან (ძვ.წ. მე-11 – მე-6 საუკუნეები)
სტატიაში განხილულია გასული საუკუნის 70-იანი წლებიდან დღემდე, თრელის სამაროვანზე, აღმოჩენილი და ძვ.წ. მე-11 – მე-6 საუკუნეებით დათარიღებული ჭურჭლის ერთი ჯგუფი. კერამიკული მასალის ძირითადი ნაწილი წარმოადგენს სამთავრული არქეოლოგიური კულტურისთვის დამახასიათებელ თიხის ჭურჭელს, რომელზეც რიგ შემთხვევებში ისახება წინა აზიიდან მომდინარე კულტურული ნაკადების გავლენები. გვხვდება ასევე იმპორტი (აგალმატოლიტის ფიალა) და ადგილზე დამზადებული, მაგრამ ადგილობრივი კულტურისთვის სრულიად უცხო ფორმები (ზოომორფული ჭურჭელი).
ელინისტური ეპოქის ბრინჯაოს ქანდაკებების ფრაგმენტების იშვიათი სიმრავლითა და მრავალფეროვნებით გამორჩეულ ვანის ნაქალაქარზე, კერძოდ, ცენტრალურ ტერასაზე გამოვლენილი ე. წ. თორმეტსაფეხურიანი საკურთხევლის კომპლექსში აღმოჩენილ სახიერ ფრაგმენტებში ცალკე გამოიყოფა ორი ჯგუფი: ცხენის ფიგურის ფრაგმენტები და ფრაგმენტები, რომლებიც ანტიკური სამყაროს სხვადასხვა ცენტრებიდან კარგად ცნობილი ჯავშნის ტიპის – კირასის ნაწილებად იქნა განსაზღვრული. ტექნიკური კვლევების საფუძველზე გამოყოფილი ჯგუფებიდან სწორედ ყველაზე მრავალრიცხოვანი ჯგუფი, რომელიც აერთიანებს როგორც ცხენის, ასევე კირასის ფრაგმენტებს, ცხადყოფს იკონოგრაფიულ და შედარებით სტილისტურ ანალიზზე დაფუძნებული იდენტიფიკაციის სისწორეს, კერძოდ, მათ ერთი შეჯავშნული მხედრის ქანდაკებისადმი კუთვნილებას.
ჩვენი ნაშრომის მიზანია თავი მოვუყაროთ ძვ.წ. VI-I სს-ის კოლხეთის ონომასტიკის ძეგლებს, რომლებიც ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზეა გამოვლენილი, ან ამ რეგიონის ისტორიასთანაადაკავშირებული. ჩვენთვის საინტერესო მასალები ასახულია ნარატიულ წყაროებში, ნუმიზმატიკურ, გლიპტიკურ და კერამიკულ (კრამიტი, ამფორა, სუფრის ჭურჭელი) არტეფაქტებზე.
სადღეისოდ ძვ.წ. VI-I სს-ის კოლხეთის ონომასტიკა ქრონოლოგიურად ასე გამოიყურება:
ძვ.წ. VI ს. – ΥΡΜΗΚΟΣ, გრაფიტო, ფიჭვნარი.
ძვ.წ. V ს. – ΜΗΤΟΣ, გრაფიტო, ითხვისი.
ძვ.წ. IV ს-ის პირველი ნახევარი – ΟΤΩΙΟΣ, გრაფიტო, ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΛΕΩΔΑΜΑΝΤΟΣ, გრაფიტო, ფიჭვნარი.
ძვ.წ. IV ს-ის მეორე ნახევარი – ძვ.წ. III ს-ის პირველი ნახევარი – ΔΕΔΑΤΟΣ, ბეჭედი-საბეჭდავი; ΗΡΑΚΛΕΙΔΟΥ, დამღა კრამიტზე, ΜΗΛΑΒΗC, ΟΡΑΖΟ, ΧΟΡCΙΠ, ΜΗΝΟ, ΕΡΜΩ, ΧΙΤΙC, Χ—–ΧΑდამღა კრამიტზე, ვანი.
ძვ.წ. III ს-ის მეორე ნახევარი – ძვ.წ. II ს-ის პირველი ნახევარი -ΤΙΜΑΡΧΟΥდამღა ამფორაზე; ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΚΟΥ მონეტა (ტრაპიზონი, სოფ. კინჩხა, ხონის მუნიციპ.).
ძვ.წ. II ს-ის მეორე ნახევარი – ძვ.წ. I ს-ის პირველი ნახევარი – Saulaces (NH, XXXIII, 52) თარიღი ბუნდოვანია, მონეტა(?),(ზოგადად კოლხეთი და ვანი); ΦΙΝΤΙΔΟC გრაფიტო, ΑΡCANC წარწერა კარიბჭეზე, ვანი.
ძვ.წ.I ს-ის შუა ხანები- ’Αρίσταρχος (App. Mithr. 114) მონეტა; ’Ολθάκης (App. Mithr. 117).
საქართველოს ს. ჯანაშიას სახელმწიფო მუზეუმის გლიპტიკის ფონდში სხვადასხვა მრავალრიცხოვან და მრავალფეროვან მასალას შორის დაცულია საბეჭდავების ძალზე მნიშვნელოვანი კოლექცია, რომელიც ე. წ. ,,ირანული კოლექციის“ სახელითაა ცნობილი. წინამდებარე ნაშრომი შეეხებაამ კოლექციაში შემავალ ქალცედონის ერთ მრავალწახნაგა საბეჭდავს, რომელიც ჩვენში განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს.
საბეჭდავი ათწახნაგაა და ნაცრისფერი ქალცედონისგან არის დამზადებული მისი ფუძე მრავალწახნაგა პარალელეპიპეპედის ფორმისაა, ხოლო ზემოდან წაკვეთილი პირამიდა ადგას. ქვაში მთელ სიგრძეზე გაკეთებულია ნახვრეტი ზონრისთვის. პირამიდის ყველა ძირითად წახნაგზე ამოკვეთილია სხვადასხვა გამოსახულება, ხოლო ვიწრო, ოთხი სწორკუთხა წახნაგი გამოსახულების გარეშე არის დატოვებული და მათგან ორზე, სიგრძივ ნახვრეტია დატანილი. საბეჭდავის ყველაზე დიდ პირზე – ფუძის წახნაგზე ამოკვეთილია სპარსელი ქვეითი მშვილდოსანი, მარცხენა პროფილში. იგი დგას, მაღალი თავსაბურავი ხურავს, მოკლე, წელთან გადაჭერილი კაბა აცვია, მაღალყელიან ჩექმებშია გამოწყობილი და ხელით ზურგშედრეკილ მშვილდს ეყრდნობა. ცალი მუხლი მოხრილი აქვს. პირამიდის ერთ, დახრილ დიდ გვერდზე (წახნაგზე) გამოსახულია მშვილდოსანი წერო მოზიდული მშვილდით. მეორე მცირე დახრილ წახნაგზე – იხვი, მესამე დიდ დახრილ წახნაგზე – მელია პროფილში მარცხნივ, მიმავალი. მეოთხე დახრილ მცირე წახნაგზე – ტყის ქათამი. პირამიდის წაკვეთილ წვერზე – მცირე წახნაგზეც გრძელბოლოიანი ფრინველი არის გამოსახული.
ხელმა, ჯერ კიდევ პალეოლითის უადრესი ხანიდან, განსაკუთრებული როლი შეიძინა Homo Erectus-ის ყოველდღიურ ცხოვრებაში – კერძოდ საკვების მოპოვებაში, მარტივი იარაღების დამზადებასა თუ თავდაცვაში. ცვალებად კლიმატურ პირობებში, პირველყოფილი საზოგადოების შემდგომი განვითარება, მთლიანად დამოკიდებული იყო მათ გონებრივ სრულყოფასა და ხელის როლის ზრდაზე. საერთო შეფასებით, ხელებს შეუძლიათ ადამიანის ყველა უარყოფითი და დადებითი გრძნობა-ჩანაფიქრის გამოხატვა-შესრულება. ჯერ კიდევ ზედა პალეოლითის დასაწყისიდან, დაახლოებით 45-40,000 წლიდან და შემდგომ, თითქმის ყველა კონტინენტზე, მკვლევარები არქეოლოგიური არტეფაქტებითა და მღვიმეების კედლებზე შემორჩენილი ნახატ-ნაკაწრი ხელოვნების ნიმუშების მიხედვით განასხვავებენ მარჯვენა და მარცხენა ხელის როლს. ხელის როლი კიდევ უფრო გაიზარდა ძვ. წ. მე-4 ათასლეულიდან მახლობელ აღმოსავლეთსა და ნილოსის დელტაზე ადრეკლასობრივი სახელმწიფოების წარმოქმნის შემდეგ, რაც ასახულია მონუმენტურ ხელოვნებაში, პირამიდების შიდა სივრცეების მხატვრობასა და რელიეფურ გამოსახულებებში, თიხის ჭურჭლებზე, მოგვიანებთ კი ბიბლიაში, მომთაბარეთა სამარხებზე დადგმულ ქანდაკებებში, სხვადასხვა სარწმუნოების ხალხთა რიტუალებში და ა. შ. მეცნიერულ-ტექნიკური რევოლუციის მიღწვების მიუხედავად, ხელის როლი დღესაც უცვლელია.
კავკასიის და კერძოდ ქართული სიძველეების შესწავლისადმი ინტერესი ყო¬ველთ-ვის დიდი იყო. სიძველეთა აღწერა გვხვდება სულხან-საბა ორბელიანის, ვახუშტი ბაგ¬რა¬ტიო¬ნის, თეიმურაზ ბაგრატიონის თხზულებებში, სიძველეების მოყვარული ცალკეული პი¬რების, უცხოელი მოგზაურების და მკვლევარების ჩანაწერებში. ეს ინტერესი განსაკუთრებით გაიზრდა XIX საუ¬კუ¬ნის მეორე ნახევრიდან. საქართველოს ისტორიის და კულტურის შესწავლასა და პო¬პუ¬ლარიზაციის საქმეში მრავალმა ქართველმა და უცხოელმა მეც¬ნი¬ერმა თუ მკვლე¬¬ვარ¬მა დატოვა კვალი. მათ მიერ გამოქვეყნებულ წერილებში ფართოდ განიხი¬ლე¬ბოდა არქეოლოგია. საქართველოს სიძველეთა და ისტორიის საკითხების კვლევის და შესწავლის საქ¬მეში დიდი წვლილი შეი¬ტა¬ნეს თემურაზ ბაგრატიონმა, დიმიტრი მეღვინეთუხუცე¬სიშ-ვილმა, დიმიტრი ბაქრაძემ, პლატონ იოსელიანმა, ექვთიმე თაყაიშვილმა და ბევრმა სხვა ცნობილმა ქართველმა მკვლევარმა და მეცნიერმა. ინტენსიურად იზრდებოდა უცხოელი მკვლევარების, მეცნიერების, მოგზაურების თუ სიძველეებით დაინტერესებული ცალკეული პირების ინ¬ტე¬რესიც. ხდებოდა ყოველგვარი სიძველების: ეკლესია-მონასტრების, ეპიგრაფიკული ძეგლების, სასახლეების, ხატების, წიგნების, ხელნაწე¬რების, არტეფაქტების აღწერა-შესწავლა. მათმა მოღვაწეობამ და ნაშ¬რომების გამოქვეყნებამ მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ამ საქმეში. რუსეთის კოლონიური პოლიტიკის საპასუხოდ საქართველოში მოწინავე საზოგადოებამ აქტიურად დაიწყო ქართული კულტურის იდენტობის დაცვა. დაარსდა სამეცნიერო საზოგადოებები, გაიხსნა მუზეუმები, ბიბლიოთეკები, სტამბა. უმთავრესი ამოცანა გახდა ეთნოგრაფიული, ნუმიზმატიკური, ეპიგრაფიკული, განსაკუთრებით კი არქეოლოგიური ძეგლების შესწავლა და დაცვა, ისტორიული ფაქტების მეცნიერულ დონეზე კვლევა, რასაც დიდი მნიშნელობა ჰქონდა საქართველოს ისტორიის ძირითადი საკითხების სათანადოდ გადაჭრისათვის. სტატიაში წარმოჩენილია მეცნიერების და მკვლევარების თვალსაჩინო წარმომადგენლები, რომლებმაც აღმოაჩინეს და შეისწავლეს საქართველოში არქეოლოგიური ძელები, მათი ცალკეული ნაშთები და არტეფაქტები.
სტატიაში წარმოდგენილია სომეხი საზოგადო მოღვაწის, ისტორიკოსის და ეკონომისტის, გაგიკ ფიჩიკიანის ცხოვრება. იგი დაიბადა 1882 წელს ქ. ახალქალაქში, საშუალო განათლება მიიღო თბილისში, რის შემდეგადაც სწავლა გააგრძელა მოსკოვის უნივერსიტეტში. მოსკოვიდან დაბრუნების შემდეგ იგი აქტიურად მოღვაწეობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, სადაც პროფესორის რანგში კითხულობდა ლექციებს ეკონომიკის და ისტორიის საკითხებზე. უნივერსიტეტში მან დააარსა უმაღლესი საკოოპერატივო კურსები. 1931-34 წლებში გაგიკ ფიჩიკიანი მუშაობდა სსრკ-ს მეცნიერებათა აკადემიის სამხრეთ კავკასიის ფილიალის თავმჯდომარის მოადგილის თანამდებობაზე, ხოლო მისი რეორგანიზაციის შემდეგ, იგი გადადის ნ. მარის სახელობის ენის, ისტორიისა და მატერიალური კულტურის ინსტიტუტში დირექტორის მოადგილედ. გაგიკ ფიჩიკიანი სხვადასხვა წლებში აქტიურად იყო ჩართული პოლიტიკურ მოძრაობაში. იგი ავტორია არაერთი ნაშრომისა რომელიც ეძღვნება სამხრეთ კავკასიის ეკონომიკის ისტორიას ასევე ისტორიოგრაფიას და ეთნოგრაფიას. წარმოდგენილ სტატიაში პირველად ქვეყნდება გაგიკ პიჩიკიანის პირადი არქივი, რომელიც დაცულია ერევნის ეროვნულ არქივში.
ხარაგაულის მღვიმე 2018 წელს შემთხვევით აღმოჩნდა ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში არქეოლოგიური დაზვერვების ჩატარების დროს. იგი გამოჩნდა მას შემდეგ რაც 2014 წელს ხარაგაულთან, სოფელ ბაზალეთის ტერიტორიაზე ე.წ. მე-12 გვირაბთან მოხდა კლდის მასივის აფეთქება. დაზვერვების შედეგად, წინასწარულმა სამუშაოებმა დაგვანახა, რომ საქმე გვაქვს შუა პალეოლითის ადამიანის სადგომთან. მღვიმის ჭრილში გამოჩნდა ორი კულტურული ფენა, რომელთა შორი ქვედა ფენის მასალა ტიპოლოგიურად ძალიან არქაულად ჩანდა. ამ აღმოჩენამ დიდი ინტერესი გამოიწვია და ჩვენ შემოგვიერთდნენ ჩვენი უცხოელი კოლეგები, პროფ. ერელა ჰაუერსი (იერუსალიმის უნივერსიტეტი). პროფ. მარეიკა შტლშმიდტი, თომას ბერდი (ვენის უნივერსიტეტი), და ჩვენი კოლეგები საქართველოს ეროვნული მუზეუმიდან დოქტ. ნინო ჯაყელი, დოქტ. ელისო ყვავაძე და დოქტორანტი ნიკოლოზ ვანიშვილი. ეს ყველაფერი იმდენად საინტერესო აღმოჩნდა, რომ პირველივე მოთხოვნით მოვიპოვეთ ნაციონალური გეოგრაფიის საზოგადოების (NGF) ფინანსური გრანტი. თუმცა კოვიდის პანდემიის გამო 2019-22 წლებში ვერ მოვახერხეთ ფართო მასშტაბიანი სამუშაოების ჩატარება. მხოლოდ 2023 წელს შევძელით შედარებით სრულფასოვანი სამუშაოების ჩატარება. გაიწმინდა და პრეპარაცია გაუკეთდა მეტრ-ნახევარი სიგანის ნიადაგს. მთელი ჭრილის სიღრმეზე, აღებულ იქნა ნიმუშები აბსოლუტურ თარიღებისთვის, დნმ-ს დადგენისთვის, პალინოლოგიური ნიმუშებისთვის და სხვა ანალიზებისათვის.
